تبلیغات
وبلاگ جامع اهل بیت - انگیزه‌های خداشناسی
وبلاگ جامع اهل بیت

لینکدونی

آرشیو موضوعی

آرشیو

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
حرم فلش - کد دعای فرج برای وبلاگ





انگیزه‌های خداشناسی

 پرسشی که  قابل طرح و بررسی خواهد بود، درباره این‌كه چه عوامل و انگیزه‌هایی هستند كه شخص را وادار به این می‌كنند تا در مسیر خداشناسی قدم بردارد و معرفت او را جویا شود؟ برای پاسخگویی به این پرسش به بررسی برخی از این عوامل و انگیزه‌ها می‌پردازیم.

أ. از جمله انگیزه‌هایی كه در زمینه مطلق علوم و همه معارف و شناخت‌های انسان تأثیر مثبت دارد، عبارت است از "فطرت حقیقت‌طلبی". آفریدگار متعال، انسان را به‌گونه‌ای آفریده است كه فطرتاً و از درون خود طالب شناخت حقایق است و پیوسته در جست‌و‌جوی این گمشده خویش به طرح سؤالات و حل مسائل در زمینه‌های متنوّع و موضوعات گوناگون می‌پردازد. و از همین جاست كه در زمینه معارف و علوم تاكنون پیشرفت چشمگیری كرده است و فلسفه و علوم مختلف و رشته‌های گوناگون تخصّصی را كه روزبه‌روز انشعاب بیشتری می‌یابند، به‌وجود آورده و از این رهگذر به اختراعات و اكتشافات و ترقّی و تعالی در زندگی دست یافته است...

شاید بتوان گفت: این‌كه در قرآن در موارد بسیار فراوانی بر حق و حقیقت تكیه می‌كند، دلیل بر این است كه قرآن، وجود این گرایش را در انسان پذیرفته است و تكیه بر آن را به عنوان یك عامل مؤثر تربیتی قبول دارد؛ ازاین‌رو، آیاتی نظیر:

"اَلْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ؛ (تو كه به دنبال حق می‌گردی) حق از پروردگار تو است، پس نباید از شك كنندگان (و مردّد و دودل) باشی". (بقره، 147)

و آیه:

"فَهَدَى اللّهُ الَّذِینَ آمَنُواْ لِمَا اخْتَلَفُواْ فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ؛ پس خداوند هدایت كرد كسانی را كه ایمان آورده‌اند در زمینه آنچه را كه در آن اختلاف می‌كردند از حق". (بقره، 213)

این آیات نشان می‌دهند كه همه طالب حقند، ولی بر سر این‌كه حق چیست و یا كدام است، اختلاف می‌كنند.

2. انگیزه دیگری كه در انسان وجود دارد و به تناسب این بحث می‌توان روی آن دست گذارد، "حبّ ذات" است كه در نقش یك عامل درونی نیرومند، انسان را وا‌می‌دارد تا كمالات خویش را دنبال كند و فضیلت و شرافت انسانی را در خویش محفوظ بدارد.

3. سومین انگیزه‌ای كه در این زمینه می‌توان روی آن دست گذارد و در تحصیل معرفت می‌تواند مؤثر باشد، عبارت است از فطرت حق‌شناسی و بجای آوردن سپاس و شكر منعم. هر انسان دارای فطرت سالم، هنگامی كه مورد احسان شخصی قرار گرفت، خود را مدیون شخصی می‌داند كه به وی احسان كرده است و پیوسته در این فكر است كه به‌خاطر این احسان، به نحوی از وی سپاسگزاری كند. چنین تمایلی در اعماق فطرت انسان ریشه دارد و در مواقع مناسب، آثار خود را ظاهر می‌سازد، مگر آن‌كه عواملی مانع از تأثیر این گرایش شوند و یا انحرافی در فطرت انسان در اثر برخی از كارها و كردارها به وجود آمده باشد.

قرآن وجود این گرایش فطری را نیز در نهاد انسان مفروض می‌داند و به عنوان یك عامل به تقویت و هدایت آن می‌پردازد و می‌فرماید:

"هَلْ جَزَاء الإِحْسَانِ إِلاَّ الإِحْسَانُ؛ آیا پاداش احسان (چیزی) جز احسان است؟" (الرحمن، 60)

در واقع، این پرسش از آن نوع پرسش‌هایی است كه قرآن پاسخ آن را از اعماق وجدان انسان طلب می‌كند و آن را بدین منظور طرح می‌كند تا فطرت انسان را بیدار و این تمایل فطری حق‌شناسی را در وی هشیار كند.

4. انگیزه دیگری كه می‌تواند انسان را وادار به تلاش در مسیر شناخت حق كند، "تمایل به تقرّب" و نزدیك شدن به یك مقام بلندمرتبه و یك موجود كامل قدرتمند است. انسان در این اندیشه است كه اگر خدایی بر جهان هستی حاكم باشد، می‌تواند با هدایت او راه كمال خویش را بازیابد و با اطاعت دستوراتش به وی نزدیك شود و در جوار رحمتش قرار گیرد و این به نوبه خود، انگیزه می‌شود برای این‌كه به جست‌وجو پردازد تا او را بشناسد. و این در واقع، جزو خواست‌های فطری انسان است و از حبّ ذات و حبّ كمال وی منشعب می‌شود.

آنچه تاكنون نام بردیم، اصیل‌ترین انگیزه‌هایی بودند كه در این زمینه مؤثرند. البته انگیزه‌های دیگری را می‌توان نام برد كه چون فهم آن‌ها آسان‌تر، اثرشان محسوس‌تر، و منفعت آن‌ها نقدتر است، در سطحی وسیع‌تر و قشری عمیق‌تر از مردم می‌توانند مؤثر و محرّك باشند؛ چراكه نفع و ضرر و یا لذّت و الم آن‌ها برای همه محسوس و قابل درك خواهد بود و می‌توانند عامّه مردم را تحت تأثیر خود به حركت و تلاش وادارند. و ما در این‌جا تعدادی از آن‌ها را نام می‌بریم:

5. یكی از انگیزه‌های نوع دوم، انگیزه "منفعت‌طلبی" است. انسان‌ها معمولاً به دنبال كسب منافع مادی و دفع ضررها در تلاش‌اند و همه حركت‌ها و تلاش‌ها و گفتار و رفتار خویش را بر این اساس تنظیم می‌كنند.

6. دومین انگیزه‌ای كه در سطح عمومی می‌تواند در این زمینه تأثیر عمیق داشته باشد، عبارت است از انگیزه "رنج‌گریزی" یا "دفع الم" كه در واقع می‌توان گفت: همراه انگیزه منفعت‌طلبی كه قبل از این نام بردیم، دو رویه یك سكّه به حساب می‌آیند.

قرآن وجود این دو انگیزه "منفعت‌طلبی" و "رنج‌گریزی" را در انسان پذیرفته است و در حدّ وسیعی از وجود آن دو، برای پرورش و تربیت انسان در سطوح مختلف و موارد گوناگون استفاده می‌كند و به‌ویژه در ابعاد اجتماعی، بیشتر انگیزه "دفع الم" و "رنج‌گریزی" را مورد توجه قرار می‌دهد و از آن‌جا كه آیاتی از این نوع در قرآن فراوانند، نمی‌توان به بررسی تفصیلی آن‌ها پرداخت؛ ولی به‌طور نمونه می‌توان تعدادی از آیات را مورد توجه قرار داد؛ مثل آیه:

"وَأَطِیعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِیحُكُمْ وَاصْبِرُواْ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ؛ و فرمان برید خدا و رسولش را و با هم نزاع نكنید كه پراكنده شوید و آبرویتان برود و صبر داشته باشید كه خداوند با صبركنندگان است". (انفال، 46)

و مثل آیه:

"أَأَمِنتُم مَّن فِی السَّمَاء أَن یَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ فَإِذَا هِیَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنتُم مَّن فِی السَّمَاء أَن یُرْسِلَ عَلَیْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَیْفَ نَذِیرِ؛ آیا ایمنید (و باكی ندارید) از آن‌كه در آسمان است (از) این‌كه شما را در زمین فرو برد به هنگامی كه به موج (و حركت و اضطراب) افتد یا ایمنید از (قهر) آن‌كه در آسمان است از این‌كه بر (سر) شما سنگ (فرو) ریزد، پس به‌زودی می‌فهمید كه بیم‌دهنده چگونه است". (ملك، 16 ـ 17)

و در آیه:

"یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْكُمْ إِذْ جَاءتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا وَجُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرًا؛ ای آنان كه ایمان آورده‌اید به یاد آورید نعمت خدا را بر خودتان، هنگامی كه لشگری (از دشمن) به سوی شما آمد، پس فرستادیم بر آنان طوفانی و لشگریانی كه شما آنان را ندید و خداوند به آنچه می‌كنید بیناست". (احزاب، 9)

و در یك آیه به صورت یك قانون كلّی و یك سنّت می‌گوید:

"ذَلِكَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ یَكُ مُغَیِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ؛ این (كه با فرعونیان این‌گونه عمل كردیم) بر این اساس است كه خدا نعمتی را كه بر قومی اعطا كرده است، تغییر نمی‌داده است تا آن‌كه (آنان خود) تغییر دهند آنچه در نفس‌ها (و روا‌ن‌ها)یشان است". (انفال، 53)

7. از جمله عوامل و انگیزه‌های مادّی كه در این زمینه مؤثر است و می‌تواند به كار آید، "میل به آسایش و آرامش روانی" است. انسان در پرتو اعتقاد و ایمان به خداوند، آن‌چنان است كه گویی تكیه‌گاهی محكم و یار و یاور و حامی و پشتیبانی بسیار دلسوز و نیرومند برای خود پیدا كرده است و این باعث احساس آرامش خاطر و اطمینان نفس وی می‌شود.

"أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ توجه كن كه با یاد خدا دل‌ها آرامش یابند". (رعد، 28)

8. عامل دیگر، كسب منافع و مصالح بشری است. تمام جوامع بشری از فسادها و تباهی‌هایی كه جوامع بشری درگیر آنند و می‌رود تا بعضی از جوامع را در لجن فرو برد، رنج می‌برند و مصلحان و اندیشمندان در این اندیشه‌اند تا برای رهایی از فساد و سقوط راهی پیدا كنند. اكنون اگر احتمال بدهند خدایی هست كه می‌تواند راه رهایی را به انسان بیاموزد، این در واقع گمشده انسانی است كه قطعاً برای پیدا كردنش به دنبال او خواهند رفت. و این نیز یك انگیزه نیرومندی است كه انسان را در زمینه خداشناسی وادار به تلاش می‌كند و افراد به نسبتی كه دردهای اجتماعی را درك كنند، به همان میزان در این میدان تلاش خواهند كرد.

در خاتمه‌ی این بحث به این نتیجه می‌رسیم كه انگیزه‌های مختلفی در انسان می‌توانند منشأ خداشناسی او شوند كه اصول كلّی آن‌ها عبارتند از انگیزه‌های حقیقت‌طلبی، كمال‌طلبی، حبّ ذات، حق‌شناسی، جلب نفع و دفع ضرر كه بعضی از آن‌ها دارای شقوق مختلفی نیز هستند. و ما می‌توانیم با تحریك و تقویت و جهت‌دهی به آن‌ها در زمینه تربیت و پرورش انسان و رشد و تعالی وی، تلاش مفیدی داشته باشیم و معرفت و خداشناسی را در او ایجاد كرده و به رشد و كمال آن كمك كنیم.

 منبع: موسسه امام خمینی

درباره وبلاگ

مدیر وبلاگ : احسان علیمحمدی

آخرین پست ها

جستجو

نویسندگان